بررسی عالم ذرّ از منظر ثقلینword

چكيده:

یکی از مباحث مهم کلامی، موضوع اخذ میثاق از انسان ها در عالم ذرّ می باشد. عالم ذرّ مطابق آیات و متن صریح روایات منقول از ائمه علیهم السلام، مقطعی از حیات انسان ها قبل از عالم دنیا، بوده که خداوند متعال در آن عالم با گردآوری همة انسان ها به صورت ذرّات ریزی که از پشت حضرت آدم علیه السلام خارج کرده بود، به ربوبیت خود، نبوت انبیاء و ولایت ائمه علیهم السلام از آناناخذ میثاق کرد. این که چرا آن عالم را فراموش کرده و به یاد نداریم، سؤالی است که دانشمندان اسلامی نظرات متفاوتی را بیان و برخی این عالم را به صورت حقیقی انکار کرده اند. لذا با توجه به روایات متواتری که تصریح به وجود چنین عالمی قبل از عالم دنیا دارند، در این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکردی قرآنی ـ روایی ضمن بیان همۀ نظرات ـ عالم ذرّ، عالم دنیا ( عالم عقل و وحی، عالم فطرت، عالم عقل و فطرت)، عالم ملکوت، عالم ارواح ـ مطرح شده راجع به این مسئله و نقد آن ها، چنین نتیجه می شود :عالم ذرّ به صورت حقیقی و مادی قبل از عالم دنیا به وقوع پیوسته است. حکمت آن اتمام حجت و آزمایش انسان ها بوده است. فراموشی آن عالم نیز به اراده خداوند و طبق مصلحت صورت گرفته. فطرت نتیجه عالم ذرّ است و به یاد نداشتن زمان و مکان آن عالم دلیل بر عدم آن نیست. همة نظرات بیان شده جز نظریه قائلین عالم ذرّ، اجتهاد مقابل ظاهر آیات قرآن ومتن صریح روایات است.

 کلمات کلیدی: قرآن، روایات، عالم ذرّ، ذرّیه، میثاق

 فهرست مطالب

 عنوان صفحه

 فصل اول

 کلیات تحقیق و مفهوم شناسی

 مقدمه

انسان از آیات مهم خداوند است که بسیاری از اسرار و رموز آفرینش در نهاد او نهفته است. دانشمندان و صاحب نظران علوم انسان شناسی کتاب های بسیاری در زمینه شناسایی انسان نگاشته اند ولی با وجود تمام این تلاش ها نتوانسته اند تعریفی ارائه دهند که پیچیدگی ها و زوایای فراوان و ناشناخته وجودی انسان را بشناسانند. در مقابل قرآن به صراحت و قاطعیت بشر را تعریف می نماید و ائمه اطهارعلیهم السلام نیز با الهام گرفتن از علوم الهی علاوه بر شناسایی انسان، راه و رسم کمال او را نیز به ما شناسانده اند. برای نشان دادن هدف انسان و راه و روش زندگی او ابتدا لازم است که از واقعیت او و طریقه خلقت و آفرینش او آن هم از طریق وحی پرده برداشته شود و در این میان چه آگاهی بهتر از آیات قرآن و تفاسیر آن بر اساس روایات ائمه اطهار علیهم السلام. این پایان نامه در پی اثبات عالم ذرّ بر اساس قرآن و احادیث مأثوره از ائمه اطهار علیهم السلام است. آیه ای که صراحتاً به وجود این چنین عالمی قبل از عالم دنیای مادی اشاره دارد آیه 172 سوره اعراف است و مبنا و اصل این تحقیق در بررسی و کنکاش، این آیه و احادیث وارده در این زمینه قرار داده شده است. طبق آیات و روایات می­توان ادعا کرد، که عالم ذرّ یک زمان محدودی بود که خداوند از ذرّ انسانها، که از پشت آدم یا از خاک اضافی او است بر وحدانیت خود و پیامبران و اوصیای آنها پیمان گرفت. و همه­ی انسان­ها از آدم تا قیام قیامت در مقابل و حضور ملائک که شاهد و ناظر بودند، اقرار به وحدانیت خداوند کردند که دیگر در روز قیامت نگویند که ما از این پیمان غافل بودیم و خداوند در آیه­ی فوق الذکر به این موضوع اشاره می­­کند.امید است که این پژوهش قدمی به سوی شناخت انسان و عوالم ناشناخته وجود او باشد و دلیل به دنیا آمده او و هدف خلقتش را بر اساس گذشته او و پیمانی که از او گرفته شده است را نشان دهد و بتوان گامی را در جهت خودشناسی و به طبع آن، خداشناسی، برداشته شود.

 1 ـ 1ـ بخش اول: کلیّات تحقیق

کلیّات تحقیق عبارتند از مسائلی که مراحل کار پژوهش را مشخص می سازد؛ از جمله : طرح مسئله ، ضرورت و اهمیت تحقیق، اهداف تحقیق، پیشینه تحقیق، سؤالات تحقیق، فرضیه ها، روش تحقیق و مشکلات تحقیق

 1 ـ 1ـ 1ـ طرح مسئله

عالم ذرّ، مرحله ای از حیات روح قبل از ورود به بدن و عالم دنیاست، در معارف دینی از این عالم با تعابیری چون«عالم ذرّ »،«عالم ألست »و«عالم عهد و میثاق » یاد شده است .خداوند متعال در عالم ذرّ، برای هر روح، بدنی ذرّی آفریده و روح هر یک از انسان ها که در عالم ارواح خلق شده بود ، به بدن خود تعلّق می گیرد. این بدن ها از پیش برای هر انسانی تقدیر شده و در عالم ذرّ، خلقت انسان کامل می شود.

لذا با توجه به این که یکی از مباحث مهم کلامی شیعه و اهل سنت بحث از عالم ذرّ می باشد، بر آن شدم تا رساله خود را به این موضوع اختصاص و به سؤال های مطرح شده در این زمینه با محوریت قرآن و روایات، پاسخ دهم.

 1ـ 1ـ 2ـ ضرورت و اهمیت تحقیق

یکی از مباحث مهم کلامی نزد متکلمان شیعه و سنی بحث از وجود عالمی به نام عالم ذرّ است، شناخت چنین عالمی در ابتداء مستلزم بررسی روایات رسیده در این زمینه و سپس گفته های متکلمان ذیل روایات نقل شده راجع به عالم ذرّ و هم چنین نقل تفسیرهای مفسران مرتبط با آیه ذرّ است لذا برای پی بردن به وجود چنین عالمی نظرات و اقوال گفته شده توسط کسانی که در این زمینه به بحث پرداختند را ذکر کرده ایم.

 1 ـ 1 ـ 3 ـ اهداف تحقیق

ارائه و بررسی آراء و نظرات عالمان شیعه و اهل سنت در مورد عالم ذرّ ؛ شناخت و اثبات این عالم با توجه به روایات ودیگر آیات مرتبط با آیه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُم؛..» که معروف به آیه ذرّ یا میثاق است و این که آیا چنین عالمی واقعا وجود خارجی داشته که خداوند در آن همه ذرّیة حضرت آدم علیه السلام را از پشتش خارج کرد و از آن ها اخذ میثاق کرد؛ و از دیگر اهداف این تحقیق بالا بردن اطلاعات پیرامون این عالم است که یکی از مسائل کلامی می باشد.

 1 ـ 1ـ 4ـ پیشینه تحقیق

طبق آیات و روایات، انسان دارای عوالم وجودی متعددی است که یکی از این عوالم، عالم ذرّ است. بحث در مورد این عالم با نزول آیه­ی 172 اعراف شروع ­شد، خداوند، در این آیه پیامبر را متذکر شد که آن عالم و میثاقی که در آن جا از همة انسان ها اخذ کرد، به یاد بیاورد، لذا از همان زمان، این عالم بحث بر انگیز شد، روایات بسیاری از پیامبر و ائمه علیهم السلام به وجود و کیفیت این عالم تصریح دارند. مفسرین، محدثین و فلاسفه بحث­های پراکنده­ای در مورد این عالم بیان کردند که راجع به این موضوع اتفاق نظر ندارند.در این زمینه از بیابانی اسکویی مقاله های متعددی به صورت تفکیکی کار کرده که عبارتند: انسان در عالم ذرّ( حقبقت و جایگاه قرآنی آن)، انسان در عالم ذرّ (روایات اهل بیت)، آراء و اقوال دانشمندان قرن 8 ـ 4؛ آراء و اقوال دانشمندان قرن 13 ـ 11؛ کتابی نیز از اکبری: عالم ذرّ ( آغاز شگفت انگیز زندگی انسان)، و از محمد رضا نوایی : عالم ذرّ حقیقت یا تمثیل که در هیچکدام از این مقالات و کتاب ها، همة رویکردهای تفسیری راجع به ماجرای اخذ میثاق در عالم ذرّ و بیان شبهات و پاسخ به شبهات مطرح نشده است.لذا با توجه به جذابیت این بحث، ما سعی کردیم در این پژوهش با استدلال به آیات و روایات و جمع آوری نظرات بیان شده در مورد این موضوع ـ از سوی علمای شیعه وسنی و نقد دیدگا­های آنان ـ به اثبات این عالم پرداختیم.

 1 ـ 1 ـ 5 ـ سؤالات تحقیق

1ـ عالم ذرّ چیست ؟

2ـ آیات و روایات چگونه عالم ذرّ را معرفی و اثبات می کنند ؟

3ـ آیا دلایل عقلی ناظر بر وجود عالم ذرّ هست ؟

4ـ حکمت شناخت عالم ذرّ چیست ؟

 1 ـ 1ـ 6ـ فرضیه

1ـ عالمی است پیش از عالم دنیا که انسان در آن جا به یگانگی پروردگار شهادت داد و به آن متعهّد شد.البته برای توضیح این عالم و این که در چه زمانی و در کجا بوده لازم است نظر همه مفسران و محدثان ذکر شود و در نهایت نظر اصلی روشن شود.

2ـ آیات و روایات صریحا بر وجود عالم ذرّ و اخراج ذرّیه از پشت حضرت آدم علیه السلام در عالمی قبل از عالم دنیا و اخذ میثاق از آن ها دلالت دارند.

3- در بحث از اشکالاتی که بر نظریه قائلان عالم ذرّ از سوی محدثان و مفسرانی که مخالف با نظریه وجود عالمی قبل از عالم دنیا و خلق انسان ها با بدن های ذرّی و اخذ میثاق از آنها در آن عالم شده اند ـ اشکالات عقلی نیز مطرح شده که در مقابل ـ گروهی از دانشمندان با پاسخ به این اشکالات به دفاع از این نظریه (عالم ذرّ به صورت حقیقت با ابدان ذرّی) برخاستند که همه این اشکالات و پاسخ به آن ها در فصل آخر به صورت مفصل بیان خواهد شد.

4- شناخت عالم ذرّ باعث گرایش به عبودیّت، معنویّت، خلوص و عمل صالح می شود و با توجه به اشاره ای که آیه شریفه (ذرّ) دارد هدف از میثاق گرفته شده در عالم ذرّ اتمام حجت بر انسان ها بوده تا مبادا در قیامت گروهی از انسان ها عذر آورند.

 1 ـ 1 ـ 7ـ روش تحقیق

پژوهش حاضر به روش توصیفی _تحلیلی با گرداوری آراء و بررسی نظرات مفسران ، محدثان و متکلمان با تکیه بر آیات و روایات و مباحث کلامی و با شیوه ی کتابخانه ای و نرم افزاری انجام پذیرفته است

 1 ـ 1 ـ 8 ـ مشکلات تحقیق

عدم دسترسی به منابع در کتابخانه های محل تحصیل؛ کوتاه و مختصر بودن همه مطالبی که در این زمینه مطرح شده است؛ پراکندگی مطالب و متفق القول نبودن کسانی که در مورد این موضوع اظهار نظر کردند؛ سختی کار با نرم افزارها.

 1ـ2ـ بخش دوم: مفهوم شناسی

1ـ2ـ1ـ معنای لغوی ذرّ

درروایات رسیده از ائمه علیهم السلام ذیل آیة شریفه 172 سوره اعراف؛ از عالمی که مطابق فرموده خداوند در آن از انسان ها پیمان گرفت، تعبیر به عالم ذرّ شده است.

لغویان برای کلمة ذرّ چند معنا ذکر کردند که به شرح ذیل می باشند:

کلمه ذرّ واحد ذره است.1ـ مورچه های کوچک2ـ نسل3ـ اجزاء بسیار ریز غبار که در شعاع آفتاب به زحمت دیده می شوند.(فراهیدی، 1409، ج8: 175؛فیومی، 1414، ج2: 207؛ طریحی، 1375، ج1: 156؛ بستانی، 1375، 407؛ قرشی بنایی، 1412، ج3: 12؛ قیم، 1387، 495؛ طبیبیان، 1372، 1012؛ اتابکی، 1380،1293).در نهج البلاغه خطبه 176 در وصف خداوند متعال آمده‏:« لَا يَعْزُبُ عَنْهُ قَطْرُ- الْمَاءِ ... وَ لَا مَقِيلُ‏ الذَّرِّ فى اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاء: يعنى: شماره قطرات آب و محل استراحت مورچگان ريز در شب تاريك بر او مخفى نمى‏ماند.» و در خطبه 163 آمده‏ :«سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ‏ الذَّرَّةِ وَ الْهَمَجَه: منزه است آن كه دستها و پاهاى مورچه ريز و مگس ريز را در جاى خود قرار داد. على هذا معنى ذرّه همان مورچه ريز است» عرب چيزهاى كوچك را به آن قياس مى‏كند. بنابراین در نهج البلاغه نیز کلمۀ ذرّ به معنای لغوی آن به کار رفته است.

 1ـ 2ـ 2ـ معنای لغوی: ذرّیه

این لفظ نوزده بار در قرآن وارد شده است و در تمام آن موارد به معنای نسل انسان است.(سبحانی، 1373، 64)

در کتاب های لغوی : به فرزندان انسان و جن؛ زنان و کودکان گفته می شود و جمع « ذراری» است.(فهری، 1385، 379؛ سیاح، 1374، 505؛ طبیبیان، 1372، 1014؛ قیم، 1387، 496؛ اتابکی، 1380، ج2: 1294)

لفظ ذریه به معنای فرزندان است؛ اعم از کوچک و بزرگ، مفرد و جمع به کار می رود.(جوادی آملی، 1385، ج6: 421) اصل اولی در کاربرد « ذریه» برای جمع و فرزندان کوچک است؛ ولی برای یک نفر و برای فرزندان بزرگ نیز در عرف به کار می رود.( راغب اصفهانی، 1412، 327)

دربارة ریشه اصلی ذرّیه سه احتمال داده شده است: 1 ـ بعضى آن را از «ذرأ» به معنای آفرينش «خلق» مى‏دانند که همزه آن حذف شده است. مانند: «رويّة و بريّة» (راغب اصفهانی، 1412، 327؛فیومی، 1414،ج2: 207؛ ابن اثیر جزری، 1367، ج2: 156؛ طریحی، 1375، ج1: 155؛ جوادی آملی، 1383،ج2: 244؛ همو، 1388، ج17: 435) بنابراين مفهوم اصلى«ذريه» با مفهوم مخلوق و آفريده شده برابر است.(مکارم شیرازی،1374، ج7: 4؛ سبحانی، 1373، 64)

2 ـ بعضى آن را از «ذرر» (بر وزن شرر) كه به معنى موجودات بسيار كوچك ـ همانند ذرات غبار و مورچه‏هاى بسيار ريز مى‏باشد ـ دانسته‏اند. می گویند: «ذرّت‏ الشّمْسُ‏ ذُروراً» یعنی زمانی که خورشید طلوع می کند و نور آن پراکنده می شود.‏ ( ابن فارس، 1404، ج2: 343) از اين نظر كه فرزندان انسان نيز در ابتداء از نطفه بسيار كوچكى آغاز حيات مى‏كنند به آن ذر و ذریه می گویند.

3 ـ از ماده « ذرو» به معنای پراكنده ساختن گرفته شده است که «واو» آن حذف شده است و به معنای عالی و بالاست.(راغب اصفهانی، 1412، 327؛ جوادی آملی، 1388؛ ج17: 435؛ مصطفوی، 1380، ج9: 212). بر وزن فعیله و قمریه است.(راغب، همان) اين كه فرزندان انسان را ذريه گفته‏اند به خاطر آن است كه آن ها پس از تكثير مثل به هر سو در روى زمين پراكنده مى‏شوند.(مکارم شیرازی، 1374، ج7: 5؛ سبحانی، 1373، 64)

«ذريه»، يا از «ذر» به معناى ذرّات بسيار كوچك غبار (يا مورچه‏هاى ريز) است، كه مراد از آن در اين جا، اجزاى نطفة انسان و يا فرزندان كوچك و كم‏سن و سال مى‏باشد، يا از ريشه‏ى «ذرو»، به معناى پراكنده ساختن و يا از «ذرأ»، به معناى آفريدن است. امّا اغلب به فرزندان گفته مى‏شود.(قرائتی، 1383،ج4: 220)

 نتیجه: بنابر آن چه لغویان مطابق آیات قرآن و ادبیات عرب در باب معنای لفظ «ذرّ» و «ذرّیه» بیان داشتند و هم چنین روایاتی که از ائمه علیهم السلام ذیل آیة 172 اعراف که از عالم میثاق تعبیر به عالم ذرّ کرده اند، باید گفت: وجه تسمیه این عالم به عالم ذرّ به دلیل کوچک بودن ذرّیه حضرت آدم علیه السلام به مانند مورچه یا ذرّات پراکنده در هوا در اندازه و جثه بوده است.

 1ـ 2ـ 3ـ عالم ذرّ

در روایات بسیاری از پیامبر صلوات الله علیه و ائمه علیهم السلام آمده است : خداوند متعال بعد از خلق ارواح، دو هزار سال قبل از آفرینش اجسادشان ـ در عالمی دیگر که معروف به «عالم الست»، « ذر» یا « میثاق» می باشد، آن ارواح را وارد بدن های ذرّی نمود که آن بدن ها، مادة اصلی بدن های کنونی ما و از پشت آدم علیه السلام خارج شده و یا به تصریح بعضی از روایات از گلی بودند که خلق آدم با آن بود، سپس همه آن ها را در یک مکان گرد هم آورد و از آن ها به ربوبیت خود اخذ میثاق نمود. طبق آیات و روایات در آن صحنه همه پیامبران ، وصایای آن ها و ملائکه حضور داشتند و شاهد میثاق اخذ شده از انسان ها بودند و حتی از آن ها نیز میثاق گرفته شد. پس از اخذ میثاق، خداوند همه آن ها را به پشت حضرت آدم علیه السلام بر گرداند. در آیه 172 اعراف خداوند اشاره به یادآوری آن عالم و میثاق اخذ شده می کند:

«و إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (172) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ»؛ « و هنگامى را كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم، ذرّيه آنان را برگرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت كه آيا پروردگار شما نيستم؟ گفتند: «چرا، گواهى داديم» تا مبادا روز قيامت بگوييد ما از اين [امر] غافل بوديم. (172) يا بگوييد پدران ما پيش از اين مشرك بوده‏اند و ما فرزندانى پس از ايشان بوديم. آيا ما را به خاطر آنچه باطل‏انديشان انجام داده‏اند هلاك مى‏كنى؟»؛ (اعراف: 172)

در روایتی از امام باقر عليه السّلام نقل شده که ایشان راجع به ماجرای اخراج ذرّیه از پشت حضرت آدم علیه السلام و جریان اخذ میثاق فرمودند :

همانا خداى تبارك و تعالى چون خواست مخلوق را بيافريند، نخست آبى گوارا و آبى شور و تلخ آفريد، و آن دو آب به هم آميختند، سپس خاكى از صفحه زمين برگرفت و آن را به شدت مالش داد، آن گاه به اصحاب يمين كه مانند مورچه مي جنبيدند، فرمود: با سلامت به سوى بهشت روید و به أصحاب شمال فرمود به سوى دوزخ روید و باكى هم ندارم، سپس فرمود: «مگر من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: چرا گواهى دهيم، تا در روز قيامت نگويند: ما از اين بى‏خبر بوديم».سپس از پيغمبران پيمان گرفت و فرمود: مگر من پروردگار شما نيستم؟ و اين محمد رسول من نيست و اين على امير مؤمنان شما نیست؟ گفتند: چرا پس نبوت آن ها پا بر جا شد، و از پيغمبران اولو العزم پيمان گرفت كه من پروردگار شمايم و محمد رسولم و على امير مؤمنان و اوصياء بعد از او، واليان امر من و خزانه داران علم من و اين كه مهدى كسى است كه به وسيله او دينم را نصرت دهم و دولتم را آشكار كنم و از دشمنانم انتقام گيرم و به وسيله او خواهى نخواهى عبادت شوم. گفتند: پروردگارا! اقرار كرديم و گواهى داديم، ولى آدم نه انكار كرد و نه اقرار نمود، پس مقام اولو العزمى براى آن پنج تن از جهت مهدى ثابت شد و براى آدم عزمى براى اقرار به آن يافت نشد (از اين رو از پيغمبران اولو العزم خارج گشت). اين است گفتار خداى عز و جل: «و هر آينه از پيش با آدم عهدى كرديم، او فراموش كرد و برايش تصميمى نيافتيم)- ‏سپس به آتشى دستور فرمود تا بر افروخت و به اصحاب شمال فرمود: به آن درآئيد، ايشان ترسيدند و به اصحاب يمين فرمود: در آئيد، آن ها وارد شدند، آتش بر آن ها سرد و سلامت شد، آن گاه اصحاب شمال گفتند: پروردگارا! از ما درگذر و تجديد كن، فرمود: تجديد كردم، برويد و داخل شويد،باز ترسيدند.در آن جا اطاعت و ولايت و معصيت ثابت گشت.[1]( کلینی، 1407، ج2: 8)

دانشمندان علوم اسلامی راجع به این آیه و اصل جریان اخذ میثاق از انسان ها تفاسیر متفاوتی مطرح کرده اند ولی دیدگاهی که بر پایة روایات رسیده از ائمه علیهم السلام است، نظریة قائلین به عالم ذرّ است. علامه طباطبایی (قدس سره) اصل جریان اخذ پیمان از ذریة حضرت آدم علیه السلام در آیة شریفه 172 اعراف ـ طبق نظریه قائلین عالم ذرّ ـ را به شرح ذیل بیان می کند:

1ـ خداى سبحان بعد از آن كه آدم را به صورت انسانى کامل الخلقه آفريد نطفه‏هايى را كه در صلب او تكون يافته و بعدها عين آن نطفه‏ها اولاد بلا فصل او شدند خارج کرد و از آن نطفه‏ها، نطفه‏هاى ديگرى كه بعدها فرزندان نطفه‏هاى اول شدند خارج کرد، و اجزاى آن را تجزيه نموده اجزاء اصلى را از ساير اجزاء جدا ساخت، آن گاه از ميان اين اجزاء اجزاى ديگرى را كه نطفه ساير اجزاء بودند بيرون آورده و هم چنين از اجزاء اجزاء، اجزاى ديگرى را بيرون آورد و اين عمل را آن قدر ادامه داد تا آخرين اجزايى كه از اجزاء متعاقبه در تجزيه مشتق مى‏شد بيرون آورد، و به عبارت ديگر نخست نطفه آدم را كه ماده اصلى بشر است بيرون آورد و آن را با عمل تجزيه به عدد بى‏شمار بنى آدم تجزيه نمود، و نصيبى كه بر هر فرد فرد بنى نوع بشر از نطفه پدر بزرگ خود داشتند معلوم كرد، و در نتيجه نطفه‏هاى مزبور به صورت ذراتى بى‏شمار درآمد.

2ـ آن گاه خداى سبحان هر يك از اين ذرات را به صورت انسانى کامل الخلقه و عينا نظير همان انسان دنيوى كه اين ذره جزئى از آن است در آورد، به طورى كه جزئى كه از اجزاى زيد بود عينا زيد شد و جزئى كه از اجزاى عمرو بود عينا عمرو شد، و همه را جان داد و صاحب عقل كرد، و به آنها چيزى كه بتوانند با آن بشنوند و چيزى كه بتوانند با آن تكلم كنند و دلى كه بتوانند معانى را در آن پنهان و يا اظهار و يا كتمان كنند بداد، حال يا در موقع خلقت آدم اين عمل را انجام داد و يا قبل از آن، بهر تقدير در اين موقع خود را به ايشان معرفى كرد و ايشان را مخاطب قرار داد، آنان نيز در پاسخ به ربوبيتش اقرار كردند، چيزى كه هست بعضى اقرارشان موافق با ايمان درونيشان بود، و بعضى ديگر نبود.

3ـ بعد از آن كه اين اقرار را از ايشان گرفت به سوى موطن اصلى‏شان كه همان اصلاب است برگردانيد، و همه در صلب آدم جمع شدند در حالى كه آن جان و آن معرفت به ربوبيت را دارا بودند، هر چند خصوصيات ديگر آن عالم را، يعنى عالم ذرّ و اشهاد را فراموش كردند، و هم چنان در اصلاب مى‏گردند تا خداوند اجازه خروج به دنيا را به ايشان بدهد، در اين موقع به دنيا مى‏آيند در حالى كه آن معرفت به ربوبيت را كه در خلقت نخستين به دست آورده بودند همراه دارند، و لذا با مشاهده احتياج ذاتى خود حكم مى‏كنند به اين كه محتاج رب و مالك و مدبرى هستند كه امور آنان را اداره مى‏كند.[2](طباطبایی، 1417، ج8: 316)

قائلین نظریة عالم ذرّ معتقدند: ماجرای واقع شده در عالمی قبل از عالم دنیا به صورت حقیقی اتفاق افتاده و در صحنه ای از آن عالم خداوند همة انسان ها و انبیاء، ملائکه را گرد آورد سپس آن ها را خطاب کرد «ْأَ لَسْتُ بِرَبِّكُم؟» آن ها پاسخ دادند: « قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا» این گروه گفتگو را با زبان قال دانسته و بیان داشتند که حضور انسان ها در آن صحنه، جسمانی بوده است.

 1 ـ 2ـ 4ـ مفاد پیمان نامه ( اخذ میثاق به ربوبیت خداوند، نبوت انبیاء و ولایت ائمه علیهم السلام)

روایات زیادی دلالت دارند بر این که در موطن اخذ میثاق، علاوه بر شهادت گرفتن به ربوبیت پروردگار، به نبوت پیامبر صل اللّه علیه و آله و سایر انبیاء هم چنین ولایت حضرت علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام نیز اخذ میثاق شده است.

حبیب سجستانی از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمودند:

همانا خداى عزوجل چون ذريه آدم عليه السّلام را از پشتش خارج ساخت، تا از آن ها براى ربوبيت خود و نبوت هر پيغمبرى پيمان گيرد، نخستين كسى كه در باره پيغمبرى او از انبياء پيمان گرفت، محمد بن عبد اللَّه صلى اللَّه عليه و آله بود، سپس خداى عز و جل به آدم عليه السلام فرمود : ...؛ من خالق دانا هستم، از روى دانائيم خلقت آن ها را مخالف يك ديگر ساختم، و فرمانم در ميان آن ها به سبب مشيتم جارى شود، و به سوى تدبير و تقدير من مي گرايند، خلقت من دگرگونى نپذيرد، همانا من جن و انس را آفريدم تا عبادتم كنند و بهشت را آفريدم براى كسى كه اطاعت و عبادتم كند، و از پيغمبرانم پيروى نمايد و باك ندارم، و دوزخ را آفريدم براى كسى كه به من كافر شود و نافرمانيم كند و از پيغمبرانم متابعت نكند.[3] ( کلینی، 1407، ج2: 9ـ 8)

علامه مجلسی در مرآه العقول فرمودند: حدیث سجستانی، حسن است.( مجلسی، 1404، ج7 : 24)

 1ـ 2ـ 5 ـ زمان و مکان اخذ میثاق

میثاقی که خداوند طبق فرموده اش در آیه: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِين»از بنی آدم به ربوبیّت خود گرفت در کجا و چه وقت این میثاق بوده است؟

آیه راجع به جزئیات زمانی و مکانی ساکت است ولی مفسران با توجه به روایات فراوانی که ذیل این آیه در منابع حدیثی شیعه و سنّی نقل شده، در مورد این جزئیات اختلاف نظر کرده اند و هر کدام دیدگاهی زمانی و مکانی خاصی را برای اخذ میثاق قائل شده اند و جریان میثاق گرفتن خداوند از بنی آدم را به نحوی تفسیر کرده اند که در حیطه زمان و مکانی واقع شده است. اقوال آن ها به شرح ذیل است:

 لف ـ بعد از خلق حضرت آدم:

جمهور مفسران بر آنند كه بعد از خلق آدم و قبل از دخول جنت بود در فضايى كه بر در بهشت است و عرض آن سى هزار ساله راه است در آن فضا (ذرارى) آدم را به شكل مورچهاى خورد از صلب آدم اخراج كرد و بعد از خلق حيات و عقل و نطق عرض ربوبيت خود كرد بر ايشان.(کاشانی، 1336،ج4: 139؛ کاشفی سبزواری، 1369، ج1: 365)

ب ـ بعد از خروج حضرت آدم از بهشت بود و پیش از رسیدنش در زمین و در آسمان بوده است:

این قول به سدی نسبت داده شده است.(بغوی، 1420ق، ج2: 247؛رشیدالدین میبدی،1371،ج3: 785؛ ثعلبی نیشابوری، 1422ق،ج4: 303؛ ابوالفتوح رازی، 1408، ج9: 5)

 پ ـ روز نوروز:

در بحارالانوار علامه مجلسی،حدیثی از معلّی بن خنیس از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که

[1]مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِيِّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى حَيْثُ خَلَقَ الْخَلْقَ خَلَقَ مَاءً عَذْباً وَ مَاءً مَالِحاً أُجَاجاً فَامْتَزَجَ الْمَاءَانِ فَأَخَذَ طِيناً مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِيداً فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ وَ هُمْ كَالذَّرِّ يَدِبُّونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِسَلَامٍ وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ إِلَى النَّارِ وَ لَا أُبَالِي ثُمَّ قَالَ‏ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ‏ ثُمَّ أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى النَّبِيِّينَ فَقَالَ‏ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ‏ وَ أَنَّ هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولِي وَ أَنَّ هَذَاعَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏ قالُوا بَلى‏ فَثَبَتَتْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ وَ أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى أُولِي الْعَزْمِ أَنَّنِي رَبُّكُمْ وَ مُحَمَّدٌ رَسُولِي وَ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَوْصِيَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلَاةُ أَمْرِي وَ خُزَّانُ عِلْمِي ع وَ أَنَّ الْمَهْدِيَّ أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِينِي وَ أُظْهِرُ بِهِ دَوْلَتِي وَ أَنْتَقِمُ بِهِ مِنْ أَعْدَائِي وَ أُعْبَدُ بِهِ طَوْعاً وَ كَرْهاً قَالُوا أَقْرَرْنَا يَا رَبِّ وَ شَهِدْنَا وَ لَمْ يَجْحَدْ آدَمُ وَ لَمْ يُقِرَّ فَثَبَتَتِ الْعَزِيمَةُ لِهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ فِي الْمَهْدِيِّ وَ لَمْ يَكُنْ لآِدَمَ عَزْمٌ عَلَى الْإِقْرَارِ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى‏ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ إِنَّمَا هُوَ فَتَرَكَ‏ ثُمَّ أَمَرَ نَاراً فَأُجِّجَتْ‏ فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ ادْخُلُوهَا فَهَابُوهَا وَ قَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ ادْخُلُوهَا فَدَخَلُوهَا فَكَانَتْ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ يَا رَبِّ أَقِلْنَا فَقَالَ قَدْ أَقَلْتُكُمُ اذْهَبُوا فَادْخُلُوا فَهَابُوهَا فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَةُ وَ الْوَلَايَةُ وَ الْمَعْصِيَةُ.

[2] أن الله سبحانه بعد ما خلق آدم إنسانا تاما سويا أخرج نطفة التي تكونت في صلبه ثم صارت هي بعينها أولاده الصلبيين- إلى الخارج من صلبه ثم أخرج من هذه النطف نطفها التي ستتكون أولادا له صلبيين ففصل بين أجزائها و الأجزاء الأصلية التي اشتقت منها ثم من أجزاء هذه النطف أجزاء أخرى هي نطفها ثم من أجزاء الأجزاء أجزاءها و لم يزل حتى أتى آخر جزء مشتق من الأجزاء المتعاقبة في التجزي، و بعبارة أخرى أخرج نطفة آدم التي هي مادة البشر و وزعها بفصل بعض أجزائه من بعض إلى ما لا يحصى من عدد بني آدم بحذاء كل فرد ما هو نصيبه من أجزاء نطفة آدم، و هي ذرأت منبثة غير محصورة. ثم جعل الله سبحانه هذه الذرات المنبثة عند ذلك- أو كان قد جعلها قبل ذلك كل ذرة منها إنسانا تاما في إنسانيته، هو بعينه الإنسان الدنيوي الذي هو جزء المقدم له فالجزء الذي لزيد هناك هو زيد هذا بعينه، و الذي لعمرو هو عمرو هذا بعينه فجعلهم ذوي حياة و عقل و جعل لهم ما يسمعون به و ما يتكلمون به، و ما يضمرون به معاني فيظهرونها أو يكتمونها و عند ذلك عرفهم نفسه فخاطبهم فأجابوه، أعطوه الإقرار بالربوبية إما بموافقة ما في ضميرهم لما في لسانهم أو بمخالفته ذلك. ثم إن الله سبحانه ردهم بعد أخذ الميثاق إلى مواطنهم من الأصلاب حتى اجتمعوا في صلب آدم و هي على حياتها و معرفتها بالربوبية و إن نسوا ما وراء ذلك مما شاهدوه عند الإشهاد و أخذ الميثاق، و هم بأعيانهم موجودون في الأصلاب حتى يؤذن لهم في الخروج إلى الدنيا فيخرجون و عندهم ما حصلوه في الخلق الأول من معرفة الربوبية، و هي حكمهم بوجود رب لهم من مشاهدة أنفسهم محتاجة إلى من يملكهم و يدبر أمرهم.

[3] مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِيبٍ السِّجِسْتَانِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَقُولُ‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ ع مِنْ ظَهْرِهِ‏ لِيَأْخُذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ بِالرُّبُوبِيَّةِ لَهُ وَ بِالنُّبُوَّةِ لِكُلِّ نَبِيٍّ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَ لَهُ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ص ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لآِدَمَ انْظُرْ مَا ذَا تَرَى قَالَ فَنَظَرَ آدَمُ ع إِلَى ذُرِّيَّتِهِ وَ هُمْ ذَرٌّ قَدْ مَلَئُوا السَّمَاءَ قَالَ آدَمُ ع يَا رَبِّ مَا أَكْثَرَ ذُرِّيَّتِي وَ لِأَمْرٍ مَا خَلَقْتَهُمْ فَمَا تُرِيدُ مِنْهُمْ بِأَخْذِكَ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ يَعْبُدُونَنِي‏ لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ يُؤْمِنُونَ بِرُسُلِي وَ يَتَّبِعُونَهُمْ؛..